70 rocznica powołania  1 Bydgoskiej Drużyny Skautowej

Poczet sztandarowy 1 BDH im Stanisława Staszica. Pierwszy z lewej phm. Krzysztof Bronka 41SDHy.  Zdjęcie z archiwum Zespołu Historycznego ZHR Bydgoszcz

            Poniższy tekst ukazał się w składance okolicznościowej wydanej w 2012 roku z okazji 25. rocznicy odsłonięcia w kościele Świętej Trójcy w Bydgoszczy tablicy pamiątkowej poświęconej Janowi Wierzejewskiemu –założycielowi bydgoskiego Harcerstwa oraz minionym pokoleniom bydgoskich skautów i harcerzy.

 

 

Wchodząc frontowymi drzwiami do bydgoskiego kościoła św. Trójcy, na znajdującym się po prawej stronie filarze, zauważamy pokaźnych rozmiarów tablicę poświęconą pamięci bydgoskich skautów i harcerzy oraz założycielowi 1 Bydgoskiej Drużyny Skautowej – Janowi Wierzejewskiemu.

Odsłonięto ją 25 października 1987 roku, a więc w czasach „głębokiej komuny” i wszechpotężnej władzy bezpieki, utrwalającej wszystkimi dostępnymi metodami ówczesną ludową władzę.

Patrząc na tablicę trudno, zwłaszcza młodszemu pokoleniu, uświadomić sobie, ile odwagi, wysiłku, a czasami i przebiegłości wymagało jej wykonanie i odsłonięcie.

Po wprowadzeniu 13 grudnia 1981 roku stanu wojennego wielu bydgoskich działaczy harcerskich, którzy po Sierpniu 1980 roku domagali się wprowadzenia w harcerstwie zmian przywracających dawne wartości ideowe i odrzucających ideologię marksistowską, spotkały represje i prześladowania. Pomimo tego część środowisk harcerskich zaczęło działać poza oficjalnymi strukturami ZHP. Wobec myślących i działających niezgodnie z obowiązującą „linią ideową” stosowano szykany, tak ze strony służb bezpieczeństwa i aparatu PZPR, ale również i oficjalnych władz ówczesnego ZHP.

Środowisko opozycji było jednak na tyle prężne, że pomimo prześladowań potrafiło mobilizować się do działań i docierać do wielu młodych ludzi. Kontynuowano wytyczone przed wprowadzeniem stanu wojennego działania programowe i wychowawcze „wolnego” Harcerstwa.

W 1986 roku bydgoscy instruktorzy ze środowisk skupionych między innymi wokół Harcerskiego Kręgu Instruktorskiego „Kuźnica”, Kręgu Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego, Ruchu „Płaskiego Węzła” i Kręgu Instruktorskiego „Zarzewie” podjęli działania zmierzające do uczczenia 70. rocznicy powstania w Bydgoszczy 1. Bydgoskiej Drużyny Skautowej. Została ona założona 8 sierpnia 1917 roku przez Jana Wierzejewskiego przy parafii Św. Trójcy. Drużyna ta zainicjowała działalność początkowo skautingu, a później Harcerstwa w Bydgoszczy.

Powstanie drużyny przypadło na bardzo trudne czasy. Polski nie było na mapie Europy, nasilały się prześladowania Polaków przez zaborców, a Europa była pogrążona w okrutnej wojnie światowej.

Organizując niezależne obchody 70-lecia bydgoskiego harcerstwa chciano przypomnieć społeczeństwu ile determinacji i odwagi wymagała w czasach pruskiego zaboru ze strony polskiej młodzieży działalność w polskich organizacjach. Nawiązując do tamtych czasów, chciano również uświadomić, że aktualny opór i działania przeciwko komunistycznej ideologii nie są bezcelowe i staną się w przyszłości zasiewem pod odrodzone Harcerstwo.

Przyszłość miała to potwierdzić ………

 

Przypomnijmy tamten czas, pełen zmagań, niepewności jutra, ale i chwil wzniosłych niosących nadzieję.

 

 

 

Kampania programowa ”KORZENIE”

2 listopada 1986 - pod przewodnictwem hm. Janusza Pruskiego – byłego komendanta Hufca ZHP Bydgoszcz – miasto i członka HKI „Kuźnica” odbyło się spotkanie instruktorów, podczas którego J. Pruski przedstawił pomysł odsłonięcia w kościele św. Trójcy tablicy upamiętniającej 70. rocznicę powstania 1. Bydgoskiej Drużyny Skautowej i 50. rocznicę śmierci jej założyciela – Jana Wierzejewskiego. Uczestniczący w spotkaniu: hm. Bogumiła Kaja, hm. Lech Bukowski ( oboje z KI „Zarzewie” ), hm. Elżbieta Karwowska ( HKI „Kuźnica”) i phm. Bogusława Pasieka w imieniu swoich środowisk zaakceptowali pomysł. Na spotkaniu została opracowana i zaakceptowana treść napisu na tablicy. Dla drużyn i kręgów ogłoszono kampanię programową „KORZENIE”, której treścią była historia bydgoskiego harcerstwa. Postanowiono w trybie pilnym spotkać się z proboszczem Parafii św. Trójcy – księdzem prałatem Jerzym Gołębiewskim.

5 listopada 1986 - Ks. Jerzy Gołębiewski podczas spotkania z hm. Januszem Pruskim , phm. Bogusławą Pasieka i ks. Józefem Kubalewskim – kapelanem niezależnych środowisk harcerskich, pozytywnie odniósł się do inicjatywy odsłonięcia tablicy. Ustalono, że ks. Prałat poprosi biskupa Jana Nowaka o audiencję, podczas której zostaną ustalone szczegóły dotyczące odsłonięcia tablicy.

8 listopada 1986 - ks. Biskup Jan Nowak – wikariusz biskupi Prymasa Polski dla miasta Bydgoszczy przyjął na audiencji przedstawicieli niezależnych środowisk harcerskich. W spotkaniu uczestniczyli: ks. Jerzy Gołębiewski, ks. Józef Kubalewski, hm. Janusz Pruski, hm. Bogumiła Kaja, phm. Bogusława Pasieka. Biskup zaakceptował pomysł i zatwierdził treść tablicy. Ustalono również skład Komitetu Honorowego obchodów 70-lecia bydgoskiego Harcerstwa. W skład Komitetu weszli: JE Ks. Biskup Jan Nowak, Ks. Prałat Jerzy Gołębiewski, synowie Jana Wierzejewskiego: hm. Bogdan Wierzejewski, hm. Edmund Wierzejewski, hm. Zbigniew Wierzejewski, członkowie 1 BDH w latach 1917 – 21: Kazimierz Urbański i Alfred Szweder, hm. Bernard Subkowski – ostatni drużynowy 1 BDH (do 1948 roku) oraz hm. Janusz Pruski – HKI „Kuźnica”.

10 listopada 1986 - powołano Komitet Organizacyjny obchodów, w skład którego weszli: hm. Janusz Pruski – przewodniczący, ks. Józef Kubalewski, hm. Bogumiła Kaja, hm. Lech Bukowski, phm. Bogusława Pasieka, hm. Wanda Tychanicz , hm. Władysław Andrusikiewicz i hm. Irena Horbulewicz. Komitet zaakceptował propozycję hm. Ireny Horbulewicz , aby wyrzeźbienie i odlanie tablicy powierzyć bydgoskiemu artyście Markowi Guczalskiemu.

11 listopada 1986 - odbyło się spotkanie hm. Janusza Pruskiego i hm. Ireny Horbulewicz z Markiem Guczalskim. Artysta wyraził zgodę na zaprojektowanie i wykonanie tablicy. Ustalono szczegóły techniczne i wstępne koszty.

5 stycznia 1987 – Podczas zebraniu Komitetu Organizacyjnego Marek Guczalski zaprezentował projekt tablicy. Został on zaakceptowany przez członków Komitetu i zlecony do wykonania. Postanowiono nie upubliczniać do momentu odsłonięcia tablicy jej treści oraz nazwiska wykonawcy. Miało to zapobiec ewentualnym manipulacjom i ingerencjom ze strony służby bezpieczeństwa.

 

                              

 

 

Styczeń – wrzesień 1987 - Poprzez znajomych instruktorów i proboszczów zwrócono się do Bydgoszczan, a w szczególności do środowisk harcerskich o przystąpienie do akcji zbierania pieniędzy na tablicę. Aby uniknąć konfiskaty zebranych środków i ewentualnych szykan ze strony służb bezpieczeństwa ustalono, że pieniądze będą wpłacane tylko przekazami pocztowymi na adres Parafii Św. Trójcy. Dysponentem środków był Komitet Organizacyjny Obchodów 70-lecia. W tym okresie w drużynach i kręgach instruktorskich realizowano zadania wynikające z kampanii „KORZENIE”.

 

Tymczasem Komenda Hufca ZHP Bydgoszcz – miasto oficjalnie odcięła się od działań zmierzających do odsłonięcia tablicy uznając je za „niezgodne z ideową linią ZHP” Organizatorów przedstawiano jako „wichrzycieli i megalomanów”. Zaproponowano „oficjalny” program obchodów 70-lecia. Miał on / cyt./ „sprzyjać rzetelnemu poznawaniu historii ZHP i mądremu czerpaniu z niej sił i motywacji do wartościowego życia w służbie socjalistycznej Ojczyzny”. Nie trudno domyśleć się o jakiej rzetelności i mądrości była mowa. Natomiast siły i motywację skierowano na nękaniu harcerzy i instruktorów z niezależnych środowisk, wzywając ich na rozmowy do komend milicji albo strasząc wyrzuceniem ze szkoły lub pracy. Dyrektorzy szkół otrzymali z Komendy Hufca wykazy harcerzy uczestniczących w życiu religijnym lub innych „nielegalnych spotkaniach”.

Miały również miejsce próby nacisków ze strony służby bezpieczeństwa na proboszcza parafii Św. Trójcy – ks. Jerzego Gołębiewskiego, aby wycofał swoją zgodę na umieszczenie tablicy w kościele. Ten nie uległ, a wręcz odwrotnie podczas uroczystej Mszy św. odprawionej 3 maja 1987 roku ( święta w tym czasie oficjalnie zakazanego) poparł inicjatywę odsłonięcia tablicy i wezwał wiernych do wsparcia finansowego.

10 czerwca 1987 – odbyło się posiedzenie Komitetu Organizacyjnego , na którym zatwierdzono program uroczystości odsłonięcia tablicy. Ustalono, że odbędzie się ona w niedzielę 25 października 1987. Podjęto decyzje, że montaż tablicy nastąpi na kilkanaście godzin przed uroczystościami jej odsłonięcia. Miało to zapobiec ewentualnym przeszkodom ze strony służby bezpieczeństwa ( takie dochodziły informacje ).

 

5 września 1987 – na nadzwyczajnej zbiórce instruktorów niezależnych środowisk harcerskich dokonano przeglądu wszystkich spraw związanych z realizacją kampanii „Korzenie” oraz odsłonięciem tablicy pamiątkowej. Wszystkim jednostkom harcerskim przydzielono zadania. Ustalono, że ze względów bezpieczeństwa w uroczystościach odsłonięcia tablicy wezmą udział tylko instruktorzy i ewentualnie harcerze starsi, którzy będą mieli na to zgodę rodziców.

24 października 1987 - o godzinie 23.00 artysta Marek Guczalski w obecności ks. Prałata Jerzego Gołębiewskiego i hm. Janusza Pruskiego zamontował na filarze w kościele Św. Trójcy tablicę.

 

Pamięć zamknięta w spiżu

W niedzielę, 25 października 1987 roku o godzinie 8.45 na bydgoskim dworcu PKP hm. Janusz Pruski, hm. Elżbieta Karwowska oraz hm. Lech Bukowski przywitali synów Jana Wierzejewskiego: Bogdana, Zbigniewa i Edmunda. Wszyscy udali się do sali katechetycznej parafii Św. Trójcy, gdzie o godzinie 10:00 rozpoczęła się uroczysta zbiórka seniorów – członków 1 Bydgoskiej Drużyny Harcerzy. Zbiórkę poprowadził hm. Bernard Subkowski – drużynowy do 1948 roku ( tj. do momentu likwidacji ZHP ). Spotkanie przebiegało w bardzo podniosłej i pełnej wzruszeń atmosferze.

Godzina 14.00 - hm. Bogdan Wierzejewski we wnętrzu kościoła Św. Trójcy otworzył wystawę fotograficzną „Dzieje Harcerstwa”. Fotogramy wypożyczono z Muzeum Fotografii w Krakowie. Po raz pierwszy zwiedzający mogli oglądać historyczne zdjęcia przedstawiające przedwojenne harcerstwo, w tym 1 Bydgoską Drużynę Harcerzy.

O godzinie 16.00 rozpoczęła się koncelebrowana przez JE ks. Biskupa Jana Nowaka, ks. Prałata Jerzego Gołębiewskiego, ks. Kapelana Józefa Kubalewskiego Msza św. Do dzisiaj zapamiętałem kościół pełen umundurowanych harcerzy. W tamtych czasach pokazać się w mundurze w kościele, to wydać na siebie wyrok, to znak wielkiej odwagi i determinacji (Janusz Pruski). W homilii Ks. Biskup powiedział między innymi: Czuwanie to służba. Wiąże się z odpowiedzialnością za innych bez względu na konsekwencje. To świadomość, że inni mi zaufali. a ja nie mogę ich zawieść .

Kulminacją uroczystości było odsłonięcie pamiątkowej tablicy.

Tego wzruszającego aktu dokonali wspólnie synowie Jana Wierzejewskiego: Bogdan, Zbigniew i Edmund oraz hm. Bernard Subkowski. Ks. Biskup Jan Nowak poświęcił tablicę, a harcerze zaciągnęli wartę honorową. Pod sklepienie świątyni wzbił się potężny śpiew: O Panie Boże Ojcze nasz, w opiece swej nas miej, harcerskich serc Ty drgnienia znasz, nam pomóc zawsze chciej!

Po Mszy św. na uroczystym kominku podsumowano kampanię programową „Korzenie”.

Przeglądając dokumentację sprzed 25 lat napotkałem nazwiska osób, o których niewiele mogę dzisiaj powiedzieć. Przemknęły jak spadające meteoryty. A przecież nie byłoby tej tablicy, gdyby nie determinacja, odwaga i zaangażowanie wielu ludzi. Oni bowiem wierzyli, powtarzając za poetą, że „ z wiary naszej wola nasza, z woli naszej czyn nasz będzie!”

Z osób, które wspomniałem w niniejszym opracowaniu do Wieczności odeszli już: ks. Biskup Jan Nowak, ks. Prałat Jerzy Gołębiewski, synowie Jana Wierzejewskiego: Bogdan, Edmund i Zbigniew, pierwsi bydgoscy skauci: Kazimierz Urbański i Alfred Szweder, hm. Bernard Subkowski, hm. Wanda Tychanicz, hm. Irena Horbulewicz, hm. Władysław Andrusikiewicz.

Dlatego oddając przed tablicą hołd minionym pokoleniom bydgoskich skautów i harcerzy pokłońmy się i tym, którzy pamięć zamkniętą w spiżu zachowali od zapomnienia.

Zachowali, abyśmy my, dzisiejsi harcerze przekazali ją następnym pokoleniom.

 

 

Czuwaj!

 

hm.Janusz Pruski

Zdjęcie z archiwum Zespołu Historycznego ZHR Bydgoszcz

70-lecie bydgoskiej JEDYNKI LOTNICZEJ

                 25 października 1987 r. w salkach i kościele św. Trójcy w Bydgoszczy odbyły się obchody 70 rocznicy utworzenia 1. Bydgoskiej Drużyny Harcerzy im. Stanisława Staszica ( I.BDH ).

Jubileusz zorganizowali byli harcerze JEDYNKI, skupieni wokół ostatniego drużynowego hm. Bernarda Subkowskiego, pełniącego funkcję w latach 1938-1950. W organizację obchodów był zaangażowany Harcerski Krąg Instruktorski KUŹNICA, oraz osobiście hm. Janusz Pruski.

Program obchodów obejmował kominek dla seniorów I.BDH oraz zaproszonych gości, odsłonięcie w kościele tablicy pamiątkowej ku czci założyciela drużyny hm. Jana Wierzejewskiego, oraz uroczystą mszę świętą koncelebrowaną przez biskupa Jana Nowaka.

W kominku i spotkaniu wspomnieniowym wzięli także udział seniorzy harcerscy innych bydgoskich drużyn, oraz instruktorzy bydgoskiego środowiska powstałego po samorozwiązaniu KIHAM. W mszy świętej licznie uczestniczyły harcerki i harcerze drużyn skupionych przy duszpasterstwie harcerskim, dbając m.in. o oprawę liturgiczną, udział w poczcie sztandarowym i warcie przy tablicy.

         Z wielkim wzruszeniem odebrano wprowadzenie repliki sztandaru I.BDH. Kolejnej repliki, gdyż sztandar dzielił bolesne losy drużyny:zawierucha wojenna i rozwiązanie JEDYNKI w 1950 r.

Poczet sztandarowy tworzyli:

- hm. Ignacy Wilczyński – 1. Bydgoska Drużyna Harcerzy im. Stanisława Staszica

- Wojciech Sak HO – 16. Gdańska Drużyna Harcerzy im. Floriana Marciniaka (wnuk hm. Bernarda Subkowskiego)

- phm. Krzysztof Bronka – 41. Sępoleńska Drużyna Harcerzy „Rycerze Puszczy”

 

W trakcie uroczystości dostępna była wydana na powielaczu monografia drużyny.

W tak ważnej dla bydgoskiego harcerstwa rocznicy początków harcerstwa w mieście, nie wzięli udziału przedstawiciele komend hufca i chorągwi ówczesnego Związku Harcerstwa Polskiego.

 

phm. Krzysztof Bronka HR

_______________________________________________________________________________________________

1. Bydgoska Drużyna Skautowa (Harcerzy) im. Stanisława Staszica powstała w 1917 r. z inicjatywy Jana Wierzejewskiego, poznańskiego skauta przybyłego do Bydgoszczy. Pierwsze zbiórki odbywały się w salkach kościoła św. Trójcy. W lutym 1918 r. władze zaboru pruskiego, obejmującego także Bydgoszcz, formalnie rozwiązały drużynę, nie zgadzając się na działalność polskiego skautingu. Drużyna przeszła do konspiracji. W kwietniu tego samego roku była już tak liczna, iż wydzielono z niej II. Bydgoską Drużynę Skautową. Po przyłączeniu Bydgoszczy do państwa polskiego w 1920 r. drużyna stała się jedną z sił nadających harcerski styl w mieście. I.BDH specjalizowała się w lotnictwie. Harcerze ćwiczyli latanie na szybowcach oraz budowali modele we własnej pracowni modelarskiej.

W trakcie II wojny światowej harcerze Jedynki Lotniczej dali świadectwo swojego patriotyzmu i dobrego wyszkolenia wyniesionego z drużyny. Wielu z nich działało w konspiracyjnych Szarych Szeregach, inni walczyli na wielu frontach wojny, m.in. w Bitwie o Anglię.

Po wojnie drużyna nadal starała się wychowywać młodych bydgoszczan metodą harcerską. I nadal latała. Jednak w 1950 r. została rozwiązana przez ówczesne władze, a jej sztandar, odtworzony w 1947 r., uległ ponownemu zniszczeniu.

Mimo tych perturbacji harcerze JEDYNKI kontynuowali braterską współpracę, także spoza kraju, a wielu z nich działało w harcerstwie, gdy było to znowu możliwe.